Driehoeken, kwadranten en kwintetten

Door: Karlien Bongers

De late avondzon kleurt de hemel. De parkeerplaats van een groot ziekenhuis in onze hoofdstad is zo goed als leeg nu de poliklinieken gesloten zijn. In de achteruitkijkspiegel zie ik mijn lief en onze zoon knus samen op de achterbank. Ik voel me opgelucht en blij dat ik ze mee mag nemen. Weg van de angst, de regels, de adviezen en het onbegrip. Weg van het eindeloze wachten zonder duidelijke reden en zonder mogelijkheid om het te beïnvloeden. Weg van mijn eigen boosheid om alles wat veel beter zou kunnen. Langzaam gaat de rood-wit geblokte slagboom omhoog. En opeens weet ik het: ik heb de afgelopen dagen vastgezeten in de dramadriehoek!

Jaren geleden, in een ander leven, maakte ik kennis met de dramadriehoek. Na een lange dag vol zon en zee tekende Astrid van Koppen, met wie ik later het boek ‘Integrative Medicine, zorg voor Gezondheid en Geluk’ schreef, drie punten in het zand. ‘Kijk’, zei ze ‘in een ongezonde relatie spelen mensen dikwijls deze drie rollen: de rechter, de redder en het slachtoffer. Wie in de rol stapt van rechter heeft overal een mening over, weet het beter, is afkeurend, super streng en altijd op zoek naar een schuldige.’ Ik lachte wat besmuikt omdat ik me in deze rol wel herkende.

 

‘De meeste mensen hebben een
voorkeursrol…’

‘De rol van redder ken je ook wel’ zei ze terwijl ze achteloos een vlieg van mijn arm wegwuifde. ‘De redder voelt het als zijn plicht om de ander te helpen ongeacht of die daarom gevraagd heeft.’ ‘Ja-en’ zei ik ‘wat is daar mis mee? Iemand willen redden is toch een nobel streven?’ Ze pauzeerde even en zei toen: ‘In je rol als redder maak je anderen afhankelijk van je. De redder neemt het van iemand over en ontkracht die persoon daarmee. De redder adviseert en handelt naar eigen inzicht, vaak zonder overleg en verwacht daarvoor dan ook nog dankbaarheid.’ Ik begreep wat ze wilde zeggen en bovendien kende ik ook het irritante aspect van het ongevraagde advies.
‘Tenslotte heb je nog de rol van slachtoffer die zich hulpeloos, machteloos en afhankelijk voelt. Gevoelens als gebrek aan eigenwaarde en schaamte liggen hier dikwijls onder.’ Ik knikte bevestigend en zweeg.

‘De meeste mensen hebben een voorkeursrol: de rol waarmee hij of zij de dramadriehoek instapt. De een kiest dus eerder voor de reddersrol en de ander voor de rechter of het slachtoffer. Maar als je eenmaal in de dramadriehoek zit, kun je snel van de ene naar de andere rol overstappen.’
Vervolgens tekende ze zes pijlen om aan te geven dat de verschillende rollen op elkaar reageren maar ook om te laten zien dat je van rol kunt wisselen (zie figuur 1). ‘Het gedrag in de rollen wordt dus eigenlijk niet gedreven door positieve emoties maar door schuld, plicht of schaamte’ vroeg ik. ‘Klopt’ (zie figuur 2) zei ze ‘en als je iets niet wilt in een gezonde volwassen interactie, dan is het een van deze drie.’ We lachten en klopten het zand van onze handdoek.

In de jaren daarna leerde ik de diverse rollen in de dramadriehoek en het effect daarvan steeds beter kennen, niet alleen privé maar ook in werksituaties. Sinds mijn opleiding tot mindfulnesstrainer ben ik in staat het sneller te zien als ik in een van de drie rollen van de dramadriehoek zit. Maar hoe kom ik er vervolgens uit?

Het Kernkwadrant model, dat werd ontwikkeld door de Nederlandse organisatieadviseur Daniel Ofman, heeft me daarbij geholpen. Het model kent vier categorieën. Uitgangspunt is de kwaliteit, een positieve eigenschap die typerend is voor een persoon. Echter bij een ‘teveel van het goede’ schiet deze positieve eigenschap door, met een negatief effect voor de omgeving of de persoon zelf. Dit wordt de valkuil genoemd.
Het positief tegenovergestelde van de valkuil is de uitdaging. De uitdaging is een positieve eigenschap die de kwaliteit aanvult. Een doorgeschoten uitdaging vormt de allergie. De allergie is tevens het negatief tegenovergestelde van de kwaliteit. Het combineren van kwaliteiten en uitdagingen brengt balans.

‘…dat je van rol kunt wisselen…’

Door kernkwadranten te maken die passen bij de rol van rechter, redder en slachtoffer ontstaat een concreet stappenplan om uit de dramadriehoek te komen. Astrid en ik hebben dat het Quit-Quintet genoemd.

Gedreven door schuld, plicht en schaamte handel ik niet vanuit mijn kwaliteiten, maar vanuit mijn valkuilen. Er ontstaat irritatie, boosheid, verdriet, ongeduld of onbegrip. Ik voel me niet mijn beste zelf, heb het idee iets te moeten of niet gezien of gehoord te worden. De woorden die ik dan gebruik zijn bijvoorbeeld ‘altijd’, ‘nooit’, ‘heel erg’, ‘niemand’ of ‘nergens’.

Na de constatering dat er sprake is van een dramadriehoek (stap 1) ga ik op zoek naar de rol waar ik ingestapt ben: de rechter, de redder of het slachtoffer. Daar kom ik achter door na te gaan waarin ik ben doorgeschoten (de valkuil). Ben ik aan het veroordelen (rechter), overnemen (redder) of voel ik me machteloos (slachtoffer)? Dit is stap 2.

Om mezelf te motiveren dit te veranderen herinner ik me dat onder mijn valkuil iets moois ligt: de kwaliteit die bij mij past en van waaruit ik graag handel. Afhankelijk van de rol waar ik op dat moment in zit gaat het om verschillende kwaliteiten. Voor de rechter is dat kritisch vermogen: een betrokkenheid bij zaken en mensen, een gevoel voor rechtvaardigheid en een scherpe blik, waarmee mensen kunnen worden gezien zoals ze zijn. De redder heeft als kwaliteit dat hij behulpzaam is, oog heeft voor de behoeften van mensen, voor mensen wil zorgen en graag in actie komt om een situatie te verbeteren. En ook onder de machteloosheid van het slachtoffer ligt een prachtige kwaliteit: kwetsbaarheid. Het vermogen om te voelen, empathisch te zijn, geraakt te worden, verbinding te maken en open te staan voor de ander.

Ook kijk ik naar wat ik echt niet wil: mijn allergie. Ook deze verschillen per rol. Zo is de rechter allergisch voor ‘geen mening’: kan me niet schelen, onverschilligheid, etcetera. Voor de redder ligt de allergie in de sfeer van ‘in de steek laten’: zoek het maar uit, iemand de rug toekeren of niets doen om een situatie te verbeteren. Het slachtoffer is allergisch voor ‘ongenaakbaarheid’: keihard, eisend egoïsme in de sfeer van ‘ikke, ikke, ikke en de rest kan stikken’.

Om in actie te kunnen komen motiveer ik mezelf door te benoemen wat ik graag zou willen: mijn uitdaging (stap 4). De uitdaging voor de rechter is ‘genuanceerdheid’, die van de redder is ‘overlaten’ en die van het slachtoffer is ‘krachtig zijn’.

Vervolgens kies ik gedrag, de way-out de dramadriehoek (stap 5), dat past bij zowel de kwaliteit als mijn uitdaging van de rol waar ik in zit. In de rol als rechter kan ik bijvoorbeeld open vragen stellen, de mening van anderen vragen, onderzoek doen en actief luisteren. Als ik in de rol van redder ben gestapt kan ik vragen naar wat iemand nodig heeft, achteroverleunen, bij iemand zijn zonder iets te doen en vooral overleggen over wie wat doet. En als slachtoffer kan ik mijn gevoelens uiten zoals ze zijn, aangeven wat ik nodig heb, waar ik behoefte aan heb en me laten horen en zien.

Dat we het Quit-Quintet niet hebben opgenomen in ons IM boek is eigenlijk vreemd. Juist in de pijlers van Integrative Medicine blijkt hoe belangrijk het is op een gezonde, volwassen manier met elkaar te communiceren. Niet alleen als het gaat om communicatie in de spreekkamer, maar ook wat betreft onze omgang met elkaar als zorgprofessionals.
De slagboom is open – ik geef gas: de vrijheid lonkt!

Meer informatie: www.karlienbongers.nl

Klik hier om het PDF bestand van dit artikel te openen.