Positief gezond oud worden

Door Marianne Kolkena

Als de jaren gaan tellen, worden lijf en leden bij veel mensen wat minder soepel en ontstaan er dikwijls kwalen die impact hebben op het dagelijks functioneren. Wat verstaan we onder ziekte, gezondheid en ouderdomsziekten? Zijn die laatste onvermijdelijk of hebben we op het ontstaan en de beleving ervan mogelijk meer invloed dan gedacht?

De WHO-definitie van 1948 omschrijft gezondheid als ‘een toestand van volledig fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden en niet louter het ontbreken van ziekte of gebrek’.^[1] Op zich is dit een holistische definitie met de elementen geestelijk en sociaal, al kent ze ook een belangrijke beperking in het woord ‘volledig’. Aan dit ideaalbeeld kan vrijwel niemand voldoen. Daarom ontwikkelde Machteld Huber in 2011 een nieuw concept, getiteld Positieve Gezondheid (PG): het vermogen zich aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven.^[2,3] Het grote verschil tussen de definities is de flexibiliteit. PG gaat over meebewegen en aanpassingsvermogen, over veerkracht en acceptatie. Je kunt jezelf ook als gezond beleven zónder dat alles perfect is. Denk bijvoorbeeld aan een diabetespatiënt met goed ingestelde medicatie die geen beperkingen ervaart.

Ook bij het ouder worden zouden de PG-uitgangspunten behulpzaam kunnen zijn. De leidraad hiervoor kan het PG-spinnenweb zijn met de zes dimensies: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen, en dagelijks functioneren.^[4,5] Het spinnenweb is geen scorelijst waarop je onvoldoendes kunt krijgen, maar een inventarisatietool voor jezelf. Ervaar je je leven als zinvol? Voel je je betrokken en verbonden? Is je energie nog toereikend voor lange wandelingen? Kun je je redden in je eigen huis? Zou je dingen willen veranderen of is het prima zo?

Bezien door de lens van PG komen we misschien tot andere conclusies dan kijkend vanuit de oude WHO-definitie. PG kijkt niet zozeer pathogenetisch: hoe is de ziekte ontstaan?, maar meer salutogenetisch: hoe bereiken we welzijn?^[6] Met het klimmen der jaren ervaar je als gevolg van persoonlijk ontwikkelingswerk misschien juist méér zingeving en authenticiteit. Misschien is er, na je werkzame leven, meer ruimte voor hobby’s met gelijkgestemden. Wellicht zijn wandelingen korter, maar lees je daarna een goed boek of heb je waardevolle gesprekken. En waar vroeger met kinderen het ruime huis en de grote tuin een zegen waren, ben je nu misschien juist blij met een gelijkvloers appartement waar alles onder handbereik is en het leven simpeler voelt.

Culturele visies hebben invloed op gezondheidspercepties, bijvoorbeeld als de wijsheid van ouderen beperkt op waarde wordt geschat. Wie niet bijblijft, wordt dan een achterblijver. Wie hoge productiviteitseisen niet kan bijbenen, wordt ‘afgekeurd’. Doen we daarmee wel recht aan mensen, aan menselijkheid in alle levensfases? Hoe dominant is daarin het competitieve, neoliberale marktwerkingsmodel, waarin dingen vaak een zero-sumgame zijn? Hoe kan er in plaats daarvan een win-winsituatie ontstaan, waarbij jongere mensen groeien dankzij input van ouderen en ouderen daardoor op alle spinnenwebdimensies een dieper ‘ja’ waarnemen?

Naast deze beschouwelijke vragen is natuurlijk aandacht voor het fysieke lichaam nodig. Ouderdomsziekten gaan grotendeels over afnemende spierkracht, botdichtheid en functie van organen. Deze afname maakt mensen kwetsbaar en belemmert zelfredzaamheid. Zorgverleners en therapeuten zouden kunnen beginnen met bevolkingsbrede zorg voor een goede vitamine-D-status op alle leeftijden ten behoeve van een krachtig functionerend immuunsysteem. Daarnaast is bewustzijn omtrent oude pijn van belang: traumaheling doet wonderen voor je gezondheid, zeker ook als je ouder wordt!